Schoonheid voor het volk


In universitaire studies

- Gery De Smet: Een gedreven queeste naar structuren van (totalitaire) macht/ Thibault Verhoeven (scriptie)(2001)

- Gery De Smet / Isabelle De Baedts (1996)

- De Vlaamse leeuw in de Belgische kunst na het ontstaan van de Vlaamse overheid / Suzie Favere (2011)
Proeve ingediend voor het behalen van de graad van Master in de Kunstwetenschappen en Archeologie:
p 97 - 102: 2.3.7 Gery De Smet (Merksem, °1961) De kunstenaar Gery De Smet studeerde grafische nijverheid in Antwerpen en volgde later schilderkunst aan de Koninklijke Academie voor schone Kunsten in Gent en ook aan het Hoger Instituut voor Schone Kunsten in Antwerpen. Hij leeft en werkt in een oud postgebouw te Sint-Amandsberg. De Smet is in eerste instantie schilder, maar ook installatie-, video- en grafisch kunstenaar. Zijn creativiteit gaat ook naar boeken, tijdschriften, schilderijen, fotokopieën, happenings, grafiek, sculpturen en performances.367 Aan het begin van zijn carrière staat De Smet voor het dilemma om schrijver te worden of beeldend kunstenaar. Hij geeft in 1982 de dichtbundel liefde na de dood uit maar hij vindt volgens Belgisch criticus en schrijver Patrick Auwelaert (°1965) dat hij met beelden toch een groter en meer internationaal publiek kan bereiken om zijn boodschap over te brengen. Bovendien kan hij naar de mening van Auwelaert nog altijd taal en beeld verenigen zoals Magritte en Broodthaers voor hem al hadden gedaan.368 De kracht van de typografie brengt een extra dimensie in zijn werken, Vlaams dichter Paul van Ostaijen (1896-1928) is aldus Damman daarbij zijn grote voorbeeld.369 De Smet heeft zelfs zijn eigen uitgeverij Schoonheid voor het Volk.370 Begonnen op een onverwarmde kamer, ’s nachts slapend met de verftuben tegen het bevriezen, geeft Gery De Smet zich in het begin van zijn loopbaan over aan zijn roeping. Beelden en woorden worden volgens Damman aan hem opgedrongen en soms schrikt hij zelf van het resultaat. Hij werkt altijd op zijn eigen tempo en met zijn eigen normen. Bestellingen van opdrachtgevers passen daar niet bij.371 De gelaagdheid in de cultuur en de antropologie fascineert De Smet volgens Damman doorheen zijn carrière. De symboliek en gebruiken uit religies en beschavingen probeert hij in zijn eigen beeldtaal te verwoorden om zo de kijker te waarschuwen voor de manipulatie die ermee gepaard gaat. Want net dat aspect, die macht blijft De Smet fascineren.372 Ook de 367 P. van beek, “Grondwerker Gery De Smet”, Addmagazine 2 (2006), p. 20-21. 368 P. Auwelaert, “Een wijdvertakte familie. Over Gery De Smet”, in: Bamart (online), 24 november 2006. http://www.bamart.be/pages/ detail/nl/433 (5 juni 2010). 369 a. Damman et al., op. cit., p. 75. 370 P. van Beek, op. cit., p. 20-21. 371 a. Damman et al., op. cit., p. 72-73. 372 Ibidem, p. 75-76. 97 thesis.indd 106 26/07/10 11:14  wijze waarop een kunstenaar een andere wereld kan binnenglippen en plots gehoord wordt door politici, aristocraten en intellectuelen verbaast en intrigeert De Smet. Zelf is hij van een arbeidersfamilie afkomstig.373 Macht vindt De Smet niet iets wat kunstenaars hebben, tenzij het volgens Damman om “de macht van de nar” 374 gaat. De kunstenaar komt enkel in aanraking met rijke en machtige mensen omdat ze kunst als een investering zien. Een andere vorm van macht vormen tentoonstellingen. Galerijhouders kijken immers eerst naar het artistiek verleden van een kunstenaar vooraleer de kunstenaar in de arm te nemen.375 Reeksen vormen een constante in het oeuvre van De Smet. De Geest stelt de tegenstelling tussen volkse gebruiken en ideologie als rode draad in het werk van De Smet.376 Het klasseren van zijn werken en de inmenging van een portie ironie zijn aldus Auwelaert andere typische kenmerken.377 De beelden die hij gebruikt stammen uit een beladen geschiedenis en hebben volgens Belgisch ontwerper Paul Van Beek altijd iets te maken met religie, taboe, ideologie of manipulatie. Gevoelige onderwerpen zoals het nazisme en collaboratie uit de wereldoorlogen worden niet geschuwd. De Smet houdt ervan om de dingen zichtbaar te maken in zijn schilderijen. De werken bestaan dan ook uit meerdere lagen waarin telkens een extra betekenis verborgen ligt.378 In een interview met de Duitse literatuurhistoricus Gregor Schwering verklaart De Smet dat hij met zijn werken een soort demagogie en het misleiden in het algemeen wil uitbeelden. In plaats van een bepaalde filosofie te verkondigen laat hij zijn eigen identiteit werken als inspiratiebron. Hij wil provoceren met zijn werken, maar niet omdat dat meer bezoekers aantrekt, maar omwille van de onderwerpen die hij uitbeeldt. Het cliché dat hij een soort held is omdat hij uit een soort drive werken móet maken, vindt De Smet typisch Vlaams en roept bij Schwering namen op als van Eyck en Tuymans. De oorzaak zou volgens De Smet liggen in het katholieke verleden met zijn overdaad aan beelden. De drang om iets oud en tijdloos te maken wordt er groter door.379 De Smet werkt volgens Belgisch cultuurfilosoof Frank Vande Veire in verschillende stadia aan zijn schilderijen. Een nieuwe laag wordt daarbij aangebracht op de vorige reeds droge 373 G. De smet, op. cit., p. 19-20. 374 a. Damman et al., op. cit., p. 73. 375 Ibidem, p. 72-73. 376 J. De Geest et al., Van Wim Delvoye tot Luc Tuymans, p. 58. 377 P. auWelaert, op. cit. 378 P. van beek, op. cit., p. 20-21. 379 G. De smet, op. cit., p. 8-11. 98 thesis.indd 107 26/07/10 11:14  laag waardoor een sterk gevoel van diepte ontstaat. De sterke gelaagdheid wordt vaak nog versterkt door de aparte perspectieven die de schilder gebruikt. Dikwijls zijn verre landschappen in de achtergrond te herkennen. De Smet gebruikt deze techniek om een geschiedenis die in de herinneringen leeft af te beelden zonder daarbij een oordeel te willen vellen, dat laat hij volgens Vande Veire liever aan de kijker over.380 Tussen 1988 en 1998 maakt De Smet een reeks kleine vierkante doeken waarop hij het spanningsveld tussen beeld en betekenis onderzoekt.381 Studie der ideologieën vormt een verzameld werk van alle beelden en symbolen die hij in de loop van zijn carrière vergaard heeft.382 Het werk Hooimaand 2000 is een deel van deze serie en wordt in het volgende onderdeel besproken. Tussen 1995 en 2000 schildert hij de serie wijzen van wonen waarvoor de inspiratie is gekomen bij het zien van een lege vlaggenstok in een tuin. De Smet stelt zich de vraag welke vlag er normaal hangt. De schilderijen zijn een combinatie met de documentaire doodgezwegen383, waarbij psychiatrische patiënten vermoord werden in een villa in Duitsland.384 De reeks geeft een aantal huizen weer, meestal zonder ramen in desolate landschappen die zinspelen op de Belgische kleinburgerlijke wooncultuur.385 De titels of zelfs delen van het werk verraden een politiek beladen ondertoon.386 In totaal bestaat de serie uit vierentwintig doeken.387 In 1996 maakt hij het tijdschrift AVE met een zelf verzonnen vervaldatum. Het is een verwijzing naar de vele faillissementen van andere bladen. Slechts vier nummers laat De Smet publiceren tot de ondergang van het magazine.388 380 F. vanDe veire, “Gery De Smet. Een archeologie van de verschrikking”, in: (Janssen Pharmaceutica, Beerse, 1990), Beerse 1990, p. 1. 381 F. bex, op. cit., p. 73. 382 P. auWelaert, op. cit. 383 Gery De Smet wist ons in een mail van 9 juli 2010 nog mee te delen dat hij inderdaad inspiratie had geput uit doodgezwegen. De documentaire ging echter over een reizende tentoonstelling met als onderwerp een psychiatrisch ziekenhuis in Oostenrijk waar psychiatrische patiënten werden geëuthaniseerd 384 G. De smet, op. cit., p. 32. 385 F. bex, op. cit., p. 73. 386 J. De Geest et al., Van Wim Delvoye tot Luc Tuymans, p. 58. 387 F. bex, op. cit., p. 73. 388 G. De smet, op. cit., p. 30. 99 thesis.indd 108 26/07/10 11:14  Onderwerp en vorm van het kunstwerk Figuur 38: Gery De Smet, Hooimaand 2000, 2000, olieverf op doek, 25 x 25 cm. Dit vierkante werk stelt de leeuw van de Vlaamse overheid voor. Het is zelfs een letterlijke herneming van het logo (zie Figuur 12) met witte verf ingeschilderd. De achtergrond bestaat uit verticale verfstreken van zwarte en goudkleurige verf. In het midden is nog min of meer een goudkleurige bol zichtbaar en het neemt ongeveer de helft van het werk in. Bovenop deze bol is een uitvergrote zwarte versie van het logo aangebracht, dat als een slagschaduw van het bovenliggende logo dienst doet. Hooimaand 2000 maakt deel uit van de reeks Studie der ideologieën, een van de 100 werken die gemaakt zijn tussen 1988 en 1998 op basis van symbolen en landschappen. Op een tentoonstelling hangen zes schilderijen aan de wand, terwijl de rest in een boekenkast wordt opgesteld.389 De Smet bespreekt dit verzameld werk in zijn boek my point of view. Het is de bedoeling dat een bezoeker zelf een werk kiest en ophangt. Er moet daarbij aan een bepaald systeem voldaan worden. Eerst moet een symbool komen, daarna een landschap met daarnaast weer een symbool. De werken hangen op ongeveer 170 cm van de grond, boven ooghoogte dus, om de indruk te wekken dat ze de kijker voor een stuk overmeesteren. De Smet onthult op deze wijze een zoektocht naar iconografie en machtsstructuren. Acryl, collage en olieverf zijn de materialen en technieken die hij in de reeks gebruikt. De werken krijgen hun naam volgens de maand van de Gregoriaanse kalender waarin De Smet ze beëindigd heeft zoals oogstmaand, grasmaand en wedemaand.390 Hooimaand verwijst naar juli. 389 c. vueGen, Kunstbeeld 10, p. 22-24. 390 G. De smet, op. cit., p. 23-26. 100 thesis.indd 109 26/07/10 11:14  Dit schilderij bewijst dat de serie groeit met de rest van het oeuvre van De Smet. Het werk dateert van 2000, de reeks was toen al uitgegroeid tot meer dan 100 schilderijen (zie interview Bijlage 6). Het samengestelde werk vormt aldus een nieuw landschap. Uit voorgaande bespreking blijkt dat De smet graag experimenteert met symbolen en macht. Dit werk zou kunnen gelezen worden als een waarschuwing voor de bevolking om op te passen voor manipulaties vanuit de Vlaamse overheid. Het werk komt dreigend over. Het is alsof er met een zaklamp ’s nachts een venster van de Vlaamse overheid wordt beschenen. De slagschaduw in het ronde licht wordt daarbij op de tegenoverliggende muur afgebeeld. Symboliek De Smet bezit de Vlaamse identiteit, maar het is in zijn werken en besprekingen niet duidelijk of hij zich eerder Vlaams of Belgisch voelt. Zijn nationaliteit beïnvloedt niet echt zijn kunst, alhoewel hij in het interview van 18 juni 2010 (zie interview Bijlage 6) zegt dat hij de Waalse haan niet gebruikt omdat hij er geen band mee heeft. De identiteit van De Smet wordt mee gekleurd door het verleden. Zijn familie maakt tijdens de Tweede Wereldoorlog deel uit van het verzet en met deze verhalen groeit hij op (zie interview Bijlage 6). De gebeurtenissen die met de oorlog te maken hebben komen vaak terug in zijn reeksen. Het onderwerp houdt hem vast en hij onderzoekt de verborgen betekenis en de daarbij horende machtstructuren die dit mogelijk maken. De Smet gebruikt het logo van de Vlaamse overheid twee maal op eenzelfde doek in een reeks die macht onderzoekt. De Smet had evengoed het heraldische logo van Vlaanderen kunnen gebruiken, maar een wapperende vlag lijkt hem te moeilijk en te connoterend om na te schilderen. Hij gebruikt het symbool om het misbruik ervan aan te kaarten die tijdens de twee Wereldoorlogen zijn gebeurd en de huidige onrechtmatige toe-eigening ervan door het Vlaams Blok (zie interview Bijlage 6). Analyse Niettegenstaande De Smet af en toe gebruik maakt van installaties in zijn kunst is er geen gelijkenis te vinden tussen de ietwat ruwe kunst van Broodthaers en de meer afgewerkte van De Smet. Hoewel De Smet graag met betekenisvolle symbolen werkt heeft hij nooit gebruik gemaakt van de Belgische vlag. Broodthaers werkt veel met de Belgische kleuren. Terwijl 101 thesis.indd 110 26/07/10 11:14  Broodthaers graag op zoek gaat naar wat identiteit inhoudt, maakt De Smet gebruik van symbolen om de onderliggende machtsstructuren duidelijk te maken. Wim Delvoye is het buitenbeentje onder de moderne Belgische kunstenaars. Zijn manier van kunst in massa produceren komt niet overeen met de visie van De Smet. Beiden werken wel in series, maar De Smet maakt die zelf en elk stuk is daarbij anders. Delvoye laat de uitvoering aan anderen over en maakt werken die sterk op elkaar lijken. Het gebruik van de symbolen heeft bij Delvoye enkel met de heraldische betekenis te maken, terwijl De Smet de tekens gebruikt om de identiteit en de macht die ermee verbonden wordt. Sven ’t Jolle maakt één werk met de Vlaamse leeuw. Hij concentreert zich in de rest van zijn werken bijna altijd op Oosterse symbolen. De Smet gebruikt ook slechts éénmaal de leeuw, maar hij maakt vaak gebruik van allerhande tekens die met diverse identiteiten verbonden worden. De achterliggende betekenis in de werken van Tuymans en De Smet toont veel overeen- komsten. Ze vertrekken beiden van collectieve herinneringen aan een niet zo nabij verleden. Tuymans gebruikt daarbij lichte kleuren terwijl De Smet voor het fellere en vaak donkere kleurenpalet gaat. Beiden diepen graag machtstructuren uit en beelden die af in hun schilderijen om de kijker te laten stilstaan bij de gebruikte symbolen. De Smet zegt zelf niet geïnspireerd te zijn door Tuymans, maar hij kent hem wel (zie interview Bijlage 6). Lizène maakt in zijn typische stijl een kruising tussen de leeuw en de haan, terwijl De Smet enkel de leeuw afbeeldt. De Smet kiest voor het logo van de Vlaamse overheid, terwijl Lizène het teken van de Vlaamse Gemeenschap gebruikt. Lizène en De Smet gebruiken beiden de Vlaamse leeuw om de identiteit waarmee ze verbonden wordt. Maar terwijl Lizène de communautaire situatie voorstelt, onderzoekt De Smet de macht die uit het symbool spreekt. Hooimaand 2000 wordt niet op de tentoonstelling van Pas gebruikt, dat kan ook niet want dit werk wordt na 1999 gemaakt. Fout (zie Figuur 34) uit de reeks Kultuurkamer hangt er wel. Het past in de omkadering van de expositie van Pas, namelijk hoe extreemrechts in de kunst verwerkt wordt.